Hoofdstuk 65

65. Bordspelen in 14e-eeuws Italië
 De bovenlaag van Europa speelde vier bordspelen: damspel, triktrakspel, molenspel, en schaakspel. Zie de titel van het boek uit 2021 van Arie van der Stoep, Jan de Ruiter & Wim van Mourik, die vertaald luidt: “Schaken, dammen, molenspel en triktrak. Positie in heden en verleden”.
 Alessandro Arcangeli (2003), aangehaald door Ro­bin O’Bryan [2019:34], wijst op de fresco’s in speel­kamers van Italiaanse kastelen, een trend die duurde tot in de 16e eeuw. Het kasteel bij de plaats Arco in de provincie Trentino in het noorden van Italië hoort in dit rijtje thuis.
 Het kasteel, oorspronkelijk in handen van de graven van Arco, dateert minstens uit de 12e eeuw. In de 16e eeuw legde Keizer Leopold beslag op het kasteel met de bijbehorende landerijen. Na een belegering door Franse troepen onder generaal hertog Louis Joseph van Vendôme tijdens de Spaanse Successieoorlog in 1703 werd het kasteel verlaten; het verviel uiteinde­lijk tot ruïne.
 In 1986 begon de provincie een restauratie. Archeo­logen troffen onder de ruïnes een niet al te grote ruimte ‒5,60 x 6,50 met een hoogte van 3,20 meter‒ die gezien de fresco’s ‒ze beelden spelende figuren af‒ als speelkamer dienst had gedaan. Voor de fresco’s is mogelijk de schilder Graziolo, bijgenaamd ‘De mees­ter van Arco’, verantwoordelijk. Ze worden gedateerd op de periode 1360-1380. Waarschijnlijk waren er achttien fresco’s, zes ervan zijn vrijwel uitgewist [D’Andreamatteo 2018]. Afbeeldingen met schakers, met triktrakspelers en met dammers zijn bijna onbeschadigd; het molenfres­co heeft zwaar te lijden gehad.
 Op een ander fresco beeldde de kunstenaar dob­belende personen af; naast de bordspelen was dobbelen een vijfde populair middeleeuws spel. Het mag ook blijken uit een Spaans handschrift uit 1283 [Musser Golladay 2007:30] of 1284 [Schädler & Calvo 2009:16] dat naast schaken, triktrak, dam­men en molenspel in woord en beeld ‒totaal twaalf miniaturen‒ aandacht besteedde aan dobbelspel. Zie over dit manuscript onder meer hoofdstuk 9, hoofdstuk 10, hoofdstuk 11 en hoofdstuk 30.

De meester van Arco: triktrak

De meester van Arco: schaakspel

 Jacopo D’Andreamatteo interpreteert de afbeelding hieronder als damspel; de stukken staan op de velden van één kleur. Italiaanse schakers echter claimen de afbeelding als een schaakplaat. Natuur­lijk, zij kennen het schaakspel als het grote bordspel der middeleeuwen en weten niet van het bestaan van middeleeuws damspel. De instructeur die twee jonge vrouwen het spel leert, heeft wel wat weg van Dante Alighieri, droomt Alessandro Goio hardop op zijn schaaksite (2013). Dante (1265-1321), de Ita­liaanse dichter, werd in 1301 om politieke redenen uit zijn geboortestad Florence verbannen en zwierf sindsdien rusteloos langs de hoven van Midden- en Noord-Italië. Inclusief Arco, wie weet.

De meester van Arco: damspel

 Ik ga hier nadrukkelijk op in omdat ik hier het zoveelste ergerlijk staaltje legendevorming rond het schaakspel zie. “Napoleon was een goeie schaker”; kletskoek, zie hoofdstuk 57. “Schaken was het favoriete spel van de groten uit de middeleeuwen”; prietpraat, zie hoofdstuk 14, hoofdstuk 21. “Het schaakspel heeft een essentiële bijdrage geleverd aan het ontstaan van het damspel”; onwaar, zie hoofdstuk 5.