Hoofdstuk 36

36. Schaken in namiddeleeuws Duitsland
 In de 16e en 17e eeuw was dammen het grote Europese bordspel, stelde ik in hoofdstuk 16 en 20. Het triktrakspel kwam op de tweede plaats. Ook het molenspel was populair, zie hoofdstuk 34, maar het bezat een lage status. Schaken was een maatschappelijk onzichtbaar spel, slechts gespeeld door kleine geïsoleerde gezelschappen uit de hoogste klassen. Onder de leden van deze gezelschappen bezat het schaakspel zonder twijfel een hoge status.
Mijn uitkomsten zijn gebaseerd op onderzoek van de terminologie van bordspelspelers. Zo vond ik, om een voorbeeld te noemen, dat triktrakspelers in Frankrijk in de 16e en 17e eeuw, mogelijk al in de 15e, een nieuwe naam voor hun spel nodig hadden. Ze pikten toen doodleuk de naam in die schakers aan hun spel gaven: jeu des eschecs. De naam was als het ware vrij voor gebruik. Het bewijst dat de spelnaam jeu des eschecs nauwelijks werd gebruikt. Het staat mij toe te concluderen dat het schaakspel buiten die geïsoleerde gezelschappen niet werd gespeeld en dus in de Franse samenleving onzichtbaar was. En als dat voor Frankrijk gold, gold dat ook voor een land als Duitsland.

In gesprek met Harold Murray
 Ik moet optornen tegen de mening van de gevestigde orde, vertegenwoordigd door bijvoorbeeld Harold Murray. Voor ik dat doe laat ik een afbeelding zien uit een Latijn-Duits-Frans woordenboek uit 1761 en drie 19e-eeuwse afbeeldingen uit het lotto-spel. Ze bevestigen de uitkomst van mijn linguïstische analyses: het 64-veldenbord werd niet gezien als schaakbord maar als dambord.
Lotteriespel 1761

Primitiva Latinae Lingvae, Germanice. Explicata, Gallice Accommodata, Et Figvris Illvstrata = Lateinisch- Teutsch- und Französisches Wörter-Buch : der lieben
Jugend zum nüzlichen und  ergözlichen Gebrauch, mit 1700. Figuren gezieret, und
einem teutschen Register versehen (1761).
Nummer 18: 64-veldenbord met schijven.

Lotteriespel 1830
Lotto-spel 1830. Vierde rij: Damenbrett.

Lotteriespel 1840
Lotto-spel 1840. Eerste rij vierde plaatje: Damenbrett.
Lotteriespel 1850
Lotto-spel 1850. Nummer 35: Damenbrett.

Murray [1913:851] ziet het onder het kopje Duitsland, 1540-1790 (ik vertaal) geheel anders. “Wanneer we maar weinig horen over schaken in Duitsland in de eerste drie eeuwen na de invoering van de nieuwe schaakkoningin aan het eind van de 15e eeuw, is dit niet te wijten aan een verminderde populariteit van het schaakspel na 1500 maar eerder aan het isolement waarin Duitse schakers verkeerden”, stelt Murray. “Dit isolement verhinderde hen te profiteren van de vooruitgang die schakers in andere landen boekten. Alle indicaties wijzen erop dat het schaakspel gedurende de periode 1540-1790 de populairste bezigheid binnenshuis was van de hoogste klasse en de middenklasse. Een paar vermeldingen bewijzen dit afdoende”.
Ik noteer Murray’s vermeldingen, er commentaar op leverend.

 Murray (1): “Er zijn vele fraaie schaakborden, zowel in musea in Duitsland als elders, die in Duitsland zijn vervaardigd. Ze dateren van omstreeks 1600”.
Dit beschouw ik als een ongeldig argument. Murray claimt het 64-veldenbord als schaakbord, maar het was zowel schaakbord als dambord. Het woordenboek en de lotto-afbeeldingen geven ons de informatie dat het 64-veldenbord in Duitsland werd geïdentificeerd met dammen en niet met schaken.

 Murray (2): “Johann Friedrich von Sachsen en Ernest, hertog van Brunswick, waren in de gevangenis aan het schaken toen Johann Friedrich de aanzegging kreeg dat hij ter dood zou worden gebracht”.
Berust deze informatie op een betrouwbare bron? De Elector kwam door zijn banden met protestantse kringen in conflict met de rooms-katholieke keizer Karel V. De keizer zette hem gevangen in Brussel. Omstreeks het jaar 1547 schilderde een van Karels hofschilders Johann Friedrich von Sachsen aan een bord met schaakstukken. Johann Friedrich was echter niet aan het schaken maar aan het dammen: de stelling laat zich herleiden tot de aanvangsstand van een dampartij. Het schilderij kent twee versies, respectievelijk bewaard in een museum in Gotha en Leipzig.
Dashorst
Dammen met schaakstukken gebeurt nog tot in onze tijd. Víktor Bautista i Roca uit Santa Coloma de Gramenet, een plaats vlak bij Barcelona, schreef in antwoord op een vraag in de groep Board Game Studies over dit schilderij: “Het is dammen, zoals ik het sinds mijn prille jeugd speelde. Je gebruikt pionnen in de twee voorste rijen en paarden en toren en lopers in de derde rij. Wanneer een pion wordt geslagen of promoveert kun je beter een van de officieren vervangen, omdat het fijner is met alleen pionnen te spelen. Wanneer je aan pion laat promoveren gebruik je eerst de koningin, daarna de koning en pas daarna lopers of torens. Volgens mij had ik tot m’n twintigste geen damschijven, ik damde altijd met schaakstukken”.
De Duitser G.P. Nusbiegel noemt dammen als het favoriete bordspel van vertegen-woordigers der hoogste sociale kringen. Hij deed dit in zijn boek “Die Kunst die Welt erlaubt mitzunehmen in den verschiedenen Arten der Spiele, so in Gesellschaften höhern Standes, besonders in der Kayserlichen-Königlichen Residenz-Stadt Wien üblich sind (…)”. Het verscheen in 1756 in Wenen en Neurenberg. Het bevat een gravure van dames en heren uit de hoogste standen met het onderschrift: An einem Tisch kan der geneigte Leser sich die Bildung von dem 1’hombre, wie an dem andern Tisch von dem Dambret machen. Beyde sind die vorzüglichsten Spiele bei dergleichen Versammlungen. Vertaling: Aan de ene tafel ziet de welwillende lezer een voorstelling van hombre, aan de andere een voorstelling van het damspel. Dit zijn de favoriete spelen in dergelijk gezelschap.

 Murray (3): “Thomas Hyde (…) vertelt dat Duitse kooplieden schaakten op de marktpleinen waar ze elkaar ontmoetten om handel te drijven”.
Hoe betrouwbaar is Hydes mededeling? Hyde bracht zijn hele leven door in zijn geboorteland Engeland [Bell 1969:184-6] en heeft de informatie dus van derden. Echter, behalve uit de lotto-plaatjes blijkt nog uit een tweede bron dat de Duitse samenleving onbekend was met het schaakspel.
Duitse kinderen leerden vroeger lezen door ABC-boeken, dat zijn boeken met plaatjes uit de vertrouwde omgeving van het kind. Onder de plaatjes de namen van wat de plaatjes uitbeelden.
De afbeeldingen uit 1815 respectievelijk 1827 spreken voor zich: het damspel behoorde tot de vertrouwde omgeving van het kind. Voor een Duits kind deed het Damenbrett, het 64-veldenbord, dienst als dambord.
80, ABC 1815 Hesse

ABC 1827
Schaken was in de Duitse samenleving onzichtbaar
 Mijn conclusie: in de Duitse samenleving bestond het schaakspel niet. Er werd echter wel degelijk geschaakt, maar alleen door geïsoleerde gezelschappen. Murray voert het dorp Ströbeck aan als argument voor zijn aanname dat het schaakspel in Duitsland zo’n populariteit genoot: al in 1600 was het beroemd omdat schaken er zo populair was. Buiten het dorp kennelijk niet, dus is dit dorp weer een voorbeeld van een geïsoleerde schaakgemeenschap.