Hoofdstuk 4

4. De gereformeerde schaakkoningin
 Wie mijn site bezoekt weet wat dammen en schaken is, dus daar hoef ik niets over uit te leggen. Ik ben er echter niet zeker van dat elke bezoeker iets weet over de middeleeuwse schaakkoningin, daarom vertel ik daar iets over.schaakkoningin
Volgens de laatste inzichten is het schaakspel ontstaan in een streek die tegenwoordig in het noorden van India ligt. Via mond-tot-mond reclame kwam het spel terecht bij de Arabieren, en die introduceerden het in Europa. Wanneer, daar zijn de schaakgeleerden het niet over eens. Laten we het jaar 1000 n.C. aanhouden, dat praat gemakkelijk. Europese schakers namen de naam over die de Arabieren aan de koningin gaven: fers of een variant daarvan. De fers was een zwak stuk: z’n actieradius was één vakje van het geruite bord diagonaal in alle richtingen.
In het laatste kwart der 15e eeuw, zeg rond 1475 [Golombek 1976:98, Eales 1985:76-7, Petzold 1986:148], onderging het schaakspel een flinke opknapbeurt. Vooral de rol van de koningin ging er flink op vooruit: schakers gaven het stuk de huidige actieradius. Tevens een nieuwe naam: dame.

Jeanne d'Arc
Jeanne d’Arc

 Die naam prikkelde de verbeelding van schaakhistorici. “Dame betekent vrouw van stand”, zeiden ze. “De nieuwe koningin is dus vernoemd naar een vrouw. Naar wie?” En ze sloegen aan het raden. “Naar Jeanne d’Arc”, was een voorstel van Franse schakers. “Naar Maria”, was het voorstel van Joachim Petzold, een Duitse marxistische historicus. Die trok zich niets aan van bezwaren van aardbewoners die zich zouden kunnen storen aan een blasfemische etymologie, en stelt en beantwoordt evenmin de vraag of ongetwijfeld diepgelovige middeleeuwers een houten poppetje zouden vernoemen naar de moeder Gods.
In de 21e eeuw namen Spaanse schaakhistorici het heft in handen. “Het gereformeerde schaakspel met z’n gereformeerde schaakkoningin is ontstaan in Spanje”, stelden ze. Dam- en schaakhistoricus Govert Westerveld, geboren en getogen in Nederland maar al heel lang levend en werkend in Spanje, stelde zich daar vierkant achter. Hij lanceerde een nieuw etymologisch voorstel: “De nieuwe schaakkoningin is vernoemd naar koningin Isabella van Castilië”. Van de moeder Gods naar een Spaanse koningin is een stapje terug natuurlijk, maar zou die koningin het op prijs hebben gesteld dat haar onderdanen een naar haar vernoemd houten poppetje heen en weer schoven op het geruite bord? Is dat geen majesteitsschennis? Zou onze Maxima zich vereerd voelen?

Isabella van Spanje
Koningin Isabella van Spanje

 Het voelt alsof ik een feestje verpest door te gaan zeuren, maar de etymologie van de naam dama stel je niet vast door te raden, dat vereist onderzoek. In hoofdstuk 2 heb ik het hoofdprincipe van zulk soort onderzoek uiteengezet. Dama, eind 15e eeuw ontstaan, is een nieuwe betekenis van een bestaand woord. Dan is het zaak in de Spaanse woordenschat van die tijd te zoeken naar woorden die in aanmerking komen als etymon. Ik stop mijn onderzoek achter een link, klik hier.
De uitkomst: de Spaanse naam voor de schaakkoningin, dama, is een nieuwe betekenis van het Spaanse woord dama in de betekenis rij velden van het schaakbord waar de pion promoveert tot koningin. Dit woord werd door Spaanse schakers overgenomen van Franse schakers. Op hun beurt hadden die Franse schakers het woord overgenomen van Franse dammers, die het woord hadden bedacht. ‘Een handig woord om over een partij na te praten’, dachten de schakers. De dambetekenis is rij velden van het dambord waar de schijf promoveert tot dam.